Για την διαχείριση του άγχους των εφήβων και το πώς μπορούν να αφομοιώσουν τις πληροφορίες που χρειάζονται αυτή ακριβώς την περίοδο που βρίσκονται στην τελική ευθεία για τις πανελλαδικές εξετάσεις μίλησε στο ZarpaRadio 89,6 και την Ανδρονίκη Κοκοτσάκη, η παιδοψυχολόγος Ελίνα Πετράκη.
Μέσα από την ηρεμία οι άνθρωποι ζουν καλύτερα, απολαμβάνουν την ζωή και οι μαθητές μαθαίνουν ευκολότερα. Χωρίς ηρεμία ο εγκέφαλος δεν αφομοιώνει τις πληροφορίες που χρειάζονται αυτή την περίοδο
Το άγχος δεν μπορεί να διαχωριστεί από τα υπόλοιπα άγχη που τρέχουν αυτή την περίοδο στην ζωή των εφήβων. Είναι τα αναπτυξιακά άγχη, η αίσθηση του πού ανήκω, αν με αγαπούν, αν είμαι αρκετός, ποια είναι η εικόνα μου, ακόμα και κομμάτια που αφορούν την σεξουαλικότητά τους και την διερευνούν. Οι σχέσεις τους, τα όνειρα τους και το πως θα τα ακολουθήσουν. Ποιο όνειρο είναι σωστό, ποιο είναι λάθος και το δικό τους. Επομένως η πίεση δεν μπορεί αν διαχωριστεί αλλά εντείνεται.
Τα άγχος ξεκινάει από την δευτέρα λυκείου. Εδώ θα κορυφωθεί γιατί αρχίζει να μειώνεται ο έλεγχος που μπορεί να έχουν στην καθημερινότητα. Τώρα πια δεν θα έχουν τις ευκαιρίες αποφόρτισης. Ξέρουν ότι πρέπει κάθε λεπτό της μέρας να αξιοποιείται για έναν και μόνο σκοπό. Αυτό είναι πολύ σκληρό για έναν άνθρωπο να το βιώνει ειδικά σε αυτή τη φάση της ζωής του που αναπτύσσεται, που ο εγκέφαλος δεν έχει ακόμα ολοκληρωθεί, δεν έχει όλα τα φρένα να σταματήσει όλα τα θέλω που προκύπτουν στον εγκέφαλό του. Πρέπει κάπως να ζυγιστεί ο στόχος με τα θέλω που είναι πέρα από τον στόχο.
Το άγχος χωρίζεται σε δύο κατηγορίες. Το άγχος που είναι το κινητήριο και θα μας βοηθήσει να κινητοποιηθούμε και να αποφορτίσουμε το σώμα μας σε τακτά χρονικά διαστήματα και το άγχος το οποίο θα αρχίσει να πλημυρίζει με ορμόνες τον εγκέφαλο και το σώμα μας και θα μας καθηλώνει. Αντί να μας κινητοποιεί θα οδηγήσει σε πάγωμα. Αυτό είναι πολύ κοντά στην κρίση πανικού. Κάποια παιδιά θα το βιώσουν τώρα για πρώτη φορά.
Μπορεί σαν ιδιοσυγκρασίες να διαχειρίζονταν τα συναισθήματά τους καλά και να έρθει όλο αυτό και να τα σοκάρει. Να νιώθουν σαν ένα τρένο που βγαίνει από τις ράγες. Αυτό είναι πιο δύσκολο για τα παιδιά που ήδη ήταν ευαίσθητα στη διαχείριση των συναισθημάτων τους. Παιδιά που είχαν κάποια τραυματική εμπειρία, παιδιά που έχουν μαθησιακές δυσκολίες. Συναντάω παιδιά που θα δώσουν πανελλαδικές εξετάσεις χωρίς να έχουν μια σωστή διάγνωση για τα μαθησιακά τους. Παλεύουν χωρίς να έχουν την ίδια βοήθεια με τα παιδιά που δεν έχουν μαθησιακές δυσκολίες. Αυτά τα παιδιά παλεύουν με κάτι άνισο. Αυτά τα παιδιά και οι οικογένειες που μπορεί να είναι επιβαρυμένες και να υπάρχει το άγχος στην καθημερινότητα τους, είναι ακόμα πιο δύσκολο να φτάσουν σε μια πιο ρυθμισμένη πορεία μέχρι το τέλος.
- Ακούμε συχνά τους μαθητές να λένε, διάβασα, αλλά όταν πάω να γράψω δεν θυμάμαι τίποτα. Είναι θέμα γνώσης ή άγχους;
Είναι θέμα νευροβιολογίας. Είναι φτιαγμένοι όταν το άγχος περάσει κάποιο σημείο να κλείνει το σύστημα για να μας προστατέψει. Αλλά σε αυτή την περίπτωση των πανελλαδικών δεν θέλουμε να συμβεί. Επομένως γνωρίζοντας κάποια πράγματα από την νευροβιολογία μας, μπορούμε να βοηθήσουμε και τον εαυτό μας, αλλά και οι γονείς επίσης μπορούν να βοηθήσουν το παιδί τους να καταλάβουν τι τους συμβαίνει. Αυτές οι πληροφορίες αν υπήρχαν από την αρχή την εκπαίδευσης στα παιδιά, θα βλέπαμε πολύ διαφορετικά αποτελέσματα. Θέλουμε ο έφηβος ότι ξέρει και ότι έχει, να το χρησιμοποιήσει σε αυτή τη φάση. Να μην μείνει τίποτα απ’ έξω. Οπότε αυτό το μπλακ άουτ που μπορεί να νιώθουν οι μαθητές είναι φυσιολογικό να συμβαίνει αλλά δεν θέλουμε να συμβαίνει. Επομένως η συμβουλή ηρέμησε, μην αγχώνεσαι, δεν μας βοηθάει καθόλου.
Αντίθετα μπορεί να κορυφώσει το άγχος. Ο έφηβος θα ντραπεί που τον βλέπουν οι άλλοι να αγχώνεται και όταν θα του το πούμε, θα νιώθει εκτεθειμένος, γυμνός.
- Τι γίνεται στο σώμα και στον εγκέφαλο τη στιγμή που ο μαθητής μπλοκάρει την ώρα της εξέτασης;
Τότε ο προμετωπιαίος φλοιός μας που βρίσκεται ψηλά στον εγκέφαλο δεν μπορεί να αιματωθεί σωστά γιατί η αμυγδαλή που βρίσκεται στο κέντρο του εγκεφάλου είναι σαν να χτυπάει σήμα κινδύνου. Είναι σαν να ανιχνεύει σαν απειλές, τη διαδικασία της εξέτασης στα μάτια που με βλέπουν, το τεστ που θα γράψω, το βαθμό που θα πάρω, που όμως είναι συμβολικές απειλές, δεν είναι οι πραγματικές απειλές ότι κάτι θα πάθω και θα βρεθώ σε κίνδυνο σωματικό. Είναι συμβολικές αυτές οι απειλές γιατί συμβαίνουν πολλά για το μέλλον και με αυτόν τον τρόπο η αμυγδαλή εκπέμπει αυτό το σήμα κινδύνου. Ο προμετωπιαίος φλοιός δεν μπορεί να την ηρεμήσει και να την κλείσει, με αποτέλεσμα να βρισκόμαστε σε μια πλημύρα συναισθημάτων.
- Σε καθημερινό επίπεδο, στο στάδιο της τελικής προετοιμασίας ποιο είναι το σημείο που το άγχος αρχίζει να γίνεται πρόβλημα και όχι κινητοποιητικός παράγοντας;
Από την μια συναντάμε παιδιά τα οποία έχουν πάρα πολλές εκρήξεις, πάρα πολύ ένταση, επομένως βλέπουμε ότι αυτή η “αεροπειρατεία” του εγκεφάλου από τις ορμόνες του στρες έχει έρθει για τα καλά, από την άλλη μπορεί να δούμε παιδιά σε απόσυρση. Να μην θέλουν να μιλούν, να μην θέλουν να ανοιχτούν σε κάποιον, να κόβουν τις κουβέντες, να ξεκινάνε μια φράση και να μην θέλουν να την συνεχίσουν γιατί φοβούνται τι θα ακούσουν εκείνη τη στιγμή. Γιατί η συμβουλευτική που δίνουμε, η ενθάρρυνση που λέμε, πολλές φορές εκείνη τη στιγμή δεν είναι η κατάλληλη.
- Ποια είναι τα συμπτώματα που θα παρουσιάσει ένας μαθητής την περίοδο αυτή όταν το άγχος αρχίζει να τον ξεπερνάει;
Τα κυρίαρχα συμπτώματα είναι ένας συνδυασμός θυμού και στεναχώριας. Αυτό οφείλεται στην απορρύθμιση που λέγαμε ότι συμβαίνει στον εγκέφαλό μας. Είναι πολύ σημαντικό να πω ότι δεν πρέπει οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί να το παίρνουν προσωπικά. Δεν έχει να κάνει με εκείνους αλλά με την αεροπειρατεία που συμβαίνει στο σώμα. Τα συμπτώματα δεν είναι τα ίδια σε όλα τα παιδιά. Αυτά που θα δούμε συχνά είναι ο θυμός, η στεναχώρια, η θλίψη, μια απόσυρση. Ένας ψυχαναγκαστικός τρόπος να επιβάλλω στον εαυτό μου το πρόγραμμα, να δίνω ευκαιρίες για αποφόρτιση. Είναι κάποια παιδιά που θα πιέσουν τον εαυτό τους ακόμα και αν ξέρουμε ότι αυτό δεν είναι ιδιαίτερα βοηθητικό.
Άλλο πράγμα που θα δούμε είναι να εγκαταλείπουν τα σπορ τους, κάποιες συνήθεις που βοηθούσαν όμως. Η κίνηση είναι πολύ σημαντική. Ακόμα και όταν διαβάζουν και δύσκολα αποστηθίσουν, να προσθέσουν μια κίνηση στο σώμα. Άλλο πράγμα που μπορεί να δούμε είναι διαταραχές στον ύπνο τους, πολύ συχνό αυτό, γιατί τα παιδιά που έχουν αρνητικές σκέψεις την ώρα που είναι να ξαπλώσουν κάνουν πολλά σενάρια με καταστροφολογικό περιεχόμενο. Μπορεί να ξυπνήσουν κατά την διάρκεια του ύπνου, να έρθουν ξανά αυτές οι σκέψεις και να μην μπορούν να ξανακοιμηθούν. Διαταραχές επίσης στο φαγητό. Εκεί μπορεί να δούμε παιδιά να καταναλώνουν πολλούς υδατάνθρακες γιατί φέρνουν γρήγορη χαρά στο σώμα αλλά στην πραγματικότητα αυτό που χρειαζόμαστε είναι πρωτεΐνη για να δουλεύει καλά ο εγκέφαλος και φρούτα για να δουλεύει καλά το σώμα και να μένει ήρεμο. Θα φάνε και γλυκάκι εφόσον το θέλουν αλλά μετά το γεύμα ή το φρούτο. Ποτέ πρώτο. Γιατί μετά έχει την τάση ο εγκέφαλος μας να το ζητάει ξανά και ξανά.
Όμως αυτό που χρειάζονται τα παιδιά είναι έναν μεγάλο έλεγχο, επομένως εάν νιώσουν γρήγορο φιξάρισμα από την σοκολάτα για παράδειγμα, θα έχουν την τάση να πάνε προς τα εκεί, νιώθουν ότι αυτό τα βοηθάει. Άλλο πράγμα είναι το να δυσκολεύονται να μιλήσουν με κάποιους από τους συμμαθητές τους. Να νιώθουν ότι τους φορτίζουν με το άγχος τους και φυσικά υπάρχει και ένα αντιαγωνιστικό κλίμα πολλές φορές, κάτι που δεν αντέχουν. Η σύγκριση δεν βοηθάει. Το άγχος έχει τα συμπτώματα της εφίδρωσης, της απότομης εναλλαγής της διάθεσης, να αλλάζουμε θέμα από το ένα στο άλλο, σαν να παθαίνουμε μια γρήγορη διάσπαση. Το πιο σκληρό για μένα σύμπτωμα είναι τα ενοχικά παιδιά. Όταν σκέφτονται ότι οι γονείς θυσίασαν χρόνο, χρήμα , ενέργεια και εγώ μπορεί να μην πετύχω.
- Τι λάθος κάνουν οι γονείς, πολλές φορές από καλή πρόθεση αλλά τελικά μπορεί να αυξάνει το άγχος των παιδιών και την πίεση;
Αυτό που συχνά συμβαίνει είναι πως αντί να δείξουμε περισσότερη εμπιστοσύνη αρχίζουμε να φερόμαστε σαν να είναι ένα μικρό παιδί που πρέπει εγώ να το οργανώσω. Τα παιδιά χρειάζονται όρια και σταθερότητα. Για παράδειγμα εάν έχουμε συμφωνήσει να πάρουμε το παιδί από το φροντιστήριο την τάδε ώρα, θα πρέπει να είμαστε εκεί χωρίς καμία καθυστέρηση. Γιατί αυτό μπορεί να τα κλονίσει πάρα πολύ. Μπορεί να θεωρήσει ότι δεν το νοιάζονται, δεν τον καταλαβαίνουν, ότι οι γονείς τους βάζουν τις δικές τους προτεραιότητες πάνω από τις δικές τους. Ακόμα και εάν δεν συμβαίνουν όλα αυτά αυτό που παρερμηνεύει ο εγκέφαλος είναι λόγο της φόρτισης. Γιατί ο εγκέφαλος είναι 60% λένε οι έρευνες πιο ευαίσθητος αυτή την περίοδο. Πολύ προσοχή στα παιδιά που ήδη μπορεί να είναι σε αγωγή ή σε παιδιά που έχουν αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές. Να δείξουμε μεγάλη εμπιστοσύνη γιατί και οι έρευνες αυτό λένε ότι αν εμπιστευτούμε έχουμε πιθανά περισσότερες καλύτερες εκβάσεις παρά από το να δείξουμε ξαφνικά ότι δεν μπορούμε να τα καταφέρουμε με το πρόγραμμα που έχουν και πρέπει εμείς να γίνουμε οι σύμβουλοι τους την τελευταία στιγμή.
- Υπάρχουν και οι γονείς που πιέζουν κατά κάποιο τρόπο τα παιδιά. Πρέπει να γράψεις καλά, πρέπει να μπεις σε αυτή την σχολή και τι θα κάνεις στην ζωή σου στην συνέχεια. Ερωτήσεις και παρεμβάσεις που αγχώνουν περισσότερο το μαθητή παρά τον αποφορτίζουν
Σαν εμπόδιο επικοινωνίας συναντάμε πάρα πολύ την υποτίμηση. Γιατί έτσι νομίζουμε ότι θα μπουστάρουμε την ενέργεια του παιδιού να μπορέσει να καταφέρει κάτι καλύτερο. Το αντίθετο θα συμβεί. Γιατί αυτή τη στιγμή ο προμετωπιαίος φλοιός μισοδουλεύει, εμείς θέλουμε να είναι ακόμα καλύτερη η επίδοσή του, επομένως πρέπει να βοηθήσουμε με το να έχει μια σταθερότητα και χαρά μέσα σε αυτή τη διαδικασία. Υπάρχουν γονείς που συγκρίνουν με άλλα παιδιά. Αν δεν περάσεις κάπου θα γίνεις σερβιτόρα (που μια χαρά είναι αυτό το επάγγελμα) αλλά δυστυχώς κάποιοι γονείς το χρησιμοποιούν για να φέρουν ένα σενάριο, τα παιδιά το κάνουν εικόνα και νιώθουν ότι αυτό θα είναι καταστροφικό για εκείνα και φυσικά ταυτόχρονα αυτό σημαίνει απόρριψη από την οικογένεια. Είναι πολύ σκληρό να συμβαίνει αυτή την περίοδο.
- Τι πρέπει να κάνουν οι γονείς στα παιδιά τους ;
Αν οι γονείς δεν έχουν δεξιότητες επικοινωνίας ανεπτυγμένες, η σιωπή κάποιες φορές είναι καλύτερη. Μια ζεστή αγκαλιά και ένα γλυκό βλέμμα προς εκείνον είναι αρκετό. Όταν η ένταση στο σπίτι χτυπάει κόκκινο, θυμηθείτε το ακρωνύμιο ΣΕΣΑΠ .
Είναι το κουτί πρώτων βοηθειών και σημαίνει:
Στάσου: Αυτό που βλέπεις κα δεν σου αρέσει, στάσου και μην αντιδράς αμέσως στα νεύρα του εφήβου.
Ενσυναισθάνσου: Προσπάθησε να δεις τον κόσμο μέσα από τα δικά του μάτια, γιατί αυτό που μπορεί να λέει το παιδί ότι κανείς δεν τον καταλαβαίνει, κρύβει από κάτω πολλά άλλα πράγματα. Πόσο φοβάμαι, πόσο ντρέπομαι αν δεν πάνε όλα καλά, πόσο αυτά δεν μπορώ να τα εκφράσω και σεις δεν μπορείτε να τα καταλάβετε.
Σκέψου: Το επόμενο βήμα είναι να σκεφτώ. Τι χρειάζεται το παιδί μου εκείνη τη στιγμή. Χώρο ή αγκαλιά; Ακόμα και ένα μπάνιο μοιάζει άθλος όταν είναι εξαντλημένα τα παιδιά. Νομίζουν ότι θα χάσουν χρόνο με αυτό.
Ανάπνευσε: Πάρε μια βαθιά αργή αναπνοή εσύ ο ίδιος. Για να πάρω μια καλή ανάσα χρειάζομαι λίγα δευτερόλεπτα. Μαθαίνουμε να εξασκήσουμε την διαφραγματική αναπνοή.
Πρόσφερε: Φροντιστικά λόγια, χωρίς όρους και χωρίς «πρέπει». Εκεί είναι το κλειδί για να αλλάξει η δική του κατάσταση.
- Πιστεύετε ότι μια αγκαλιά, ένα χαμόγελο και μια απλή κουβέντα “είμαι εδώ για σένα” είναι βοηθητικά αυτή την περίοδο;
Μια αγκαλιά, ένα χαμόγελο και μια γλυκιά κουβέντα σίγουρα θα βοηθήσουν αυτή την περίοδο από το να δίνουν εντολές. Αποφεύγουμε τις εντολές και δεν κουνάμε το δάχτυλο. Ακόμα και το ηρέμησε είναι εντολή. Το παιδί ξέρει ότι ο γονιός εννοεί ότι χρειάζεται την ηρεμία, αλλά όταν δεν μπορεί, θα το νιώσει σαν εμπόδιο. Να προσπαθήσει ο γονιός να γίνει για το παιδί του ένα λιμάνι. Να μπει μέσα μέχρι να περάσει η φουρτούνα.
- Τι μπορεί να κάνει ένας μαθητής ώστε να κρατήσει το άγχος σε διαχειρίσιμο επίπεδο
Το πρώτο πράγμα που θα συμβούλευα πέρα από μια καλή προετοιμασία και καλό διαχωρισμό της ύλης σε μικρά βήματα είναι τα μικρά διαλείμματα ανά μισή ώρα ή όσο το έχουν ανάγκη την συγκεκριμένη ημέρα. Δεν νιώθουμε κάθε ώρα και μέρα το ίδιο. Να κάνουμε κάτι που να έχει κίνηση, ακόμα και να τεντωθούμε. Γιατί όταν θα μπει οξυγόνο περισσότερο στο σώμα μου, τότε θα αποθηκευτεί γνώση. Οι πληροφορίες που πάλευα μισή ώρα να αποθηκεύσω, θα αποθηκευτούν μόνο όταν έχω καλό ύπνο, γιατί ο ύπνος λειτουργεί στο να τακτοποιήσει τη γνώση και να την αποθηκεύσει. Αν δεν έχουμε καλό ύπνο ή δεν παίρνουμε καλό οξυγόνο μέσα από την άσκηση τότε δεν έχουμε το αποτέλεσμα που θέλουμε.
Επίσης αποφεύγουμε το διάλειμμα σε κάποια οθόνη. Το κινητό είναι πηγή διάσπασης. Επομένως αυτό δεν βοηθάει. Αν ένα παιδί το έχει ανάγκη, πρέπει να δει μηνύματα ή να κάνει μια βιντεοκλήση με κάποιον που θα τον βοηθήσει ας το κάνει, αλλά ας παρατηρήσει το ίδιο το παιδί εάν το κινητό τον βοηθήσει και τι άλλο μπορεί να δοκιμάσει. Δεν θα του πούμε εμείς τι θα κάνει γιατί θα γίνουμε το εμπόδιο εκείνη τη στιγμή.
Το άγχος αρχικά είναι σύμμαχος. Μας λέει που θέλουμε να φτάσουμε, τι θέλουμε να κάνουμε αλλά πολλές φορές δεν το ακούμε. Αν το ακούσουμε και πάρουμε το μήνυμα τότε αυτό δεν θα μας πλημυρίσει. Εάν το ακούμε και ακούμε μόνο την καταστροφολογία που μπορεί να το συνοδεύει, γιατί έχουμε αφομοιώσει πληροφορίες από τους γύρω μας και τις προσδοκίες των γύρω μας, μπορεί να μας κάνει να παρεκτρεπόμαστε συχνά. Ωστόσο και από προσωπική εμπειρία θα σας πω ότι και τα παιδιά με πολύ άγχος μπορεί να τα καταφέρουν θαυμάσια. Γιατί άλλες δεξιότητες έχει ένα παιδί άλλη διαχείριση συναισθημάτων άλλη υποστήριξη άλλη αυτοπεποίθηση.
- Αν είχατε μόνο 30 δευτερόλεπτα να μιλήσετε στην καρδιά ενός μαθητή που τρέμουνε τα χέρια του από την αγωνία τι θα του λέγατε;
θα του έλεγα να κοιτάξει το σώμα του. Να πάρει μια βαθιά εισπνοή. Να ρωτήσει το σώμα του τι είναι αυτό που χρειάζεται και απλά να το φροντίσει. Αυτό θα είναι ο πιο γρήγορος δρόμος για να χρησιμοποιήσω τον εαυτό μου με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Να μην αγνοώ τα σήματα στο σώμα μου και το άγχος είναι ένα πολύ καλό, δυνατό σήμα. Μην το αφήσουμε να γίνει δυνατότερο γιατί μετά είναι σαν να κουφαινόμαστε από την πληροφορία που μας μεταφέρει.
Και να θυμάστε παιδιά: Πια υπάρχουν τόσες πόρτες. Αυτό που δεν θα κάνω αυτήν την στιγμή στη ζωή μου, ίσως να μην ήταν αυτό που θα χρειαζόταν να κάνω. Ας εμπιστευτούμε αυτό που φέρνει η ζωή για να το απολαύσουμε περισσότερο.
Από τη συνέντευξη στην ραδιοφωνική εκπομπή της Ανδρονίκης Κοκοτσάκη στον Zarpa Radio.
Ιδιαίτερες ευχαριστίες σε όλους.